Αν νιώθετε ότι το μυαλό σας δεν σταματά ποτέ –ότι πρέπει να δουλεύετε περισσότερο, να αξιοποιείτε κάθε λεπτό, να μη χάνετε χρόνο, ότι η λίστα υποχρεώσεων μεγαλώνει, ότι η εξάντληση καραδοκεί και η έννοια του burnout μοιάζει όλο και πιο οικεία– τότε αυτό το βιβλίο μιλά ακριβώς για εσάς.

Στον κόσμο της αδιάκοπης παραγωγικότητας, η αδράνεια θεωρείται σχεδόν ελάττωμα. Όμως η σύγχρονη νευροεπιστήμη αποκαλύπτει κάτι παράδοξο, και βαθιά απελευθερωτικό: όταν ο νους φαίνεται να «μην κάνει τίποτε», ο εγκέφαλος βρίσκεται σε μία από τις πιο δημιουργικές και ουσιαστικές καταστάσεις του.

Ο νευροεπιστήμονας δρ Τζόζεφ Τζεμπέλι μάς παρουσιάζει ένα από τα πιο συναρπαστικά ευρήματα της σύγχρονης νευροεπιστήμης: το «προεπιλεγμένο δίκτυο» του εγκεφάλου, ένα σύστημα που ενεργοποιείται όταν σταματάμε να κυνηγάμε αδιάκοπα στόχους και επιδόσεις. Μέσα από επιστημονικές ανακαλύψεις, ανθρώπινες ιστορίες και απλά παραδείγματα από την καθημερινότητα –έναν περίπατο χωρίς προορισμό, ένα ζεστό μπάνιο, λίγες στιγμές σιωπής– δείχνει πώς οι στιγμές παύσης επιτρέπουν στον εγκέφαλο να συνδέει ιδέες, να επεξεργάζεται εμπειρίες και να γεννά νέες σκέψεις.

Το μήνυμα είναι σαφές: ο εγκέφαλος που πιέζεται αδιάκοπα δεν αποδίδει καλύτερα· εξαντλείται. Οι στιγμές παύσης δεν είναι πολυτέλεια αλλά βιολογική ανάγκη. Με γλαφυρή γραφή και επιστημονική ακρίβεια, ο δρ Τζεμπέλι δείχνει γιατί η περιπλάνηση του νου αποτελεί μία από τις πιο ισχυρές δυνάμεις της ανθρώπινης σκέψης – και πώς, αφήνοντας για λίγο τον εγκέφαλό μας να «ξεκουραστεί», μπορούμε να σκεφτούμε πιο καθαρά, να δημιουργήσουμε περισσότερο και να ζήσουμε πιο ισορροπημένα.

«Μου αρέσουν πολύ τα καφέ. Έχω περάσει αμέτρητες ώρες μέσα σε αυτά. Σε πόλεις όπως το Άμστερνταμ ή το Παρίσι είναι πολύ συνηθισμένο να βλέπεις ανθρώπους να περνούν ολόκληρα απογεύματα σε ένα καφέ, σαν να είναι προέκταση του σαλονιού τους. Για εμένα, τα καφέ πετυχαίνουν την ιδανική ισορροπία ανάμεσα στο χαλαρό και στο στοχαστικό. Έχουν μέσα τους και κάτι απελευθερωτικό – μια σπάνια άνεση να είσαι απλώς εκεί, χωρίς ρόλο. Νιώθω την ελευθερία απλώς να υπάρχω, να αφήνω το μυαλό μου να περιπλανιέται και να απορροφά τη ζωή γύρω του…

…Μπορείς να είσαι επιτυχημένος άνθρωπος και παρ’ όλα αυτά να αφιερώνεις χρόνο στο να μην κάνεις τίποτε. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν έχεις παιδιά. Τόσοι και τόσοι γονείς λένε στα παιδιά τους «Μα, τι κάνεις; Μη κάθεσαι έτσι, κάνε κάτι!». Κι έτσι τα παιδιά μεγαλώνουν με την εντύπωση ότι πρέπει διαρκώς να είναι απασχολημένα, διαρκώς σε κίνηση, διαρκώς να κάνουν κάτι. Νομίζω πως είναι καλό τα παιδιά να βλέπουν τους γονείς τους να μην κάνουν απολύτως τίποτε για λίγο. Το κάνει φυσιολογικό. Το απενοχοποιεί…»

Ο κόσμος είναι γεμάτος θαύματα: ομορφιά που σε σταματάει στον δρόμο, φύση που ανασαίνει γύρω σου, τέχνη που σε ταρακουνά, άνθρωποι που αφήνουν αποτύπωμα, στιγμές που λάμπουν και χάνονται, μυρωδιές που ξυπνούν μνήμες, ήχοι που σου αλλάζουν τον ρυθμό της καρδιάς.

Κι αν όλος αυτός ο πυρετός του «κάνε, πέτυχε, προχώρα» γίνεται για να μπορέσουμε να ζήσουμε ακόμη περισσότερα από αυτά τα θαύματα, τότε γιατί ζούμε σαν να μην περισσεύει ούτε ένα λεπτό για να σταματήσουμε και να τα ζήσουμε;

—Όλιβερ Μπέρκμαν

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΣΕ ΑΝΑΠΑΥΣΗ
ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ: ΕΡΓΑΣΙΑ
1. Η υπερεργασία, κυριολεκτικά, μας σκοτώνει •
2. Η νευροεπιστήμη της εργασίας
ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ: ΑΝΑΠΑΥΣΗ
3. Η περιπλάνηση του νου •
4. Αγκαλιάζω το δέντρο – η επιστημονική ερμηνεία •
5. Ενσυνείδητη μοναχικότητα •
6. Κοιμήσου με τη σκέψη, και αποφάσισε όταν ξυπνήσεις •
ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ: ΠΑΙΧΝΙΔΙ
7. Παιγνιολογία •
8. Ενεργητική ανάπαυση •
9. Απλώς, μην κάνεις τίποτε •
ΕΠΙΜΕΤΡΟ
ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ
ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ

…Μου πήρε πολύ καιρό να συνειδητοποιήσω τη σημασία της ξεκούρασης.
Όταν εργαζόμουν ως ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον, οι μέρες μου κυλούσαν με σχεδόν όλες τις ώρες μου αφιερωμένες σε πειράματα στο εργαστήριο, συγγραφή επιστημονικών εργασιών και καθοδήγηση φοιτητών. Το απόγευμα τελείωνα γύρω στις επτά, αλλά δεν πήγαινα σπίτι. Κατευθυνόμουν σε ένα κοντινό καφέ, καθόμουν στο ίδιο τραπέζι και συνέχιζα να δουλεύω. Επεξεργαζόμουν ερευνητικές προτάσεις και, παράλληλα, έγραφα το πρώτο μου βιβλίο μέχρι αργά το βράδυ, συχνά μέχρι τις δέκα ή έντεκα.
Ήταν εξαντλητικό. Οι στόχοι μου έμοιαζαν να βρίσκονται πάντα λίγο πιο μακριά απ’ όσο μπορούσα να φτάσω. Πολύ συχνά ένιωθα εντελώς εξουθενωμένος, πραγματικό ράκος, μόλις και μετά βίας σερνόμουν μέχρι το κρεβάτι μου.
Όταν κοιτάζω πίσω, βλέπω ξεκάθαρα ότι πίεζα τον εαυτό μου να αντέξει έναν τόσο βαρύ φόρτο εργασίας επειδή ένιωθα μια τεράστια, αυτοεπιβαλλόμενη ανάγκη για επιτυχία. Αυτό με έκανε βαθιά δυστυχισμένο. Όμως, εκείνη την περίοδο της ζωής μου, οι παλιές «συνταγές» έμοιαζαν ακόμη πειστικές: δεν ήθελα να αμφισβητήσω ότι όσο πιο γρήγορα έτρεχα, τόσο καλύτερα θα τα κατάφερνα· ότι η σκληρή, αδιάκοπη δουλειά οδηγεί με απόλυτη βεβαιότητα στην επιτυχία.
Όπως ήταν αναμενόμενο, αυτός ο τρόπος ζωής άρχισε να αφήνει βαθύ αποτύπωμα στην ψυχική και σωματική μου υγεία. Η μνήμη μου, η συγκέντρωση και η δημιουργικότητά μου άρχισαν να φθίνουν. Μου γινόταν όλο και πιο δύσκολο να σκεφτώ καθαρά και να ανταποκριθώ στα καθήκοντα της δουλειάς μου.
Το άγχος μου εκτοξεύτηκε, με αποτέλεσμα να δυσκολεύομαι να συγκεντρωθώ και να περνώ τις νύχτες μου άυπνος, με το μυαλό μου να τρέχει ασταμάτητα. Τα επίπεδα ενέργειάς μου κατέρρευσαν. Ήμουν διαρκώς κουρασμένος και ευερέθιστος, ενώ το ανοσοποιητικό μου σύστημα εξασθένησε, φέρνοντας μαζί του συχνά κρυολογήματα και πονοκεφάλους.
Στα «χαρτιά», τα πήγαινα περίφημα. Στην πραγματικότητα, ήμουν διαλυμένος.
Με τα χρόνια έγινε ξεκάθαρο ότι δεν μπορούσα να συνεχίσω με αυτούς τους ρυθμούς επ’ αόριστον. Όπως ο πατέρας μου, βάδιζα κι εγώ προς την επαγγελματική εξουθένωση· η ψυχική μου κατάρρευση ήταν αναπόφευκτη.
Ο εγκέφαλός μου έστελνε ξεκάθαρα προειδοποιητικά σήματα. Και είχε έρθει η στιγμή να τα ακούσω.
Άρχισα λοιπόν να χαλαρώνω τον ρυθμό της δουλειάς μου. Σταμάτησα να μένω ως αργά απλώς για να φαίνομαι αφοσιωμένος. Σταμάτησα να δουλεύω όταν ήμουν άρρωστος για να αποδείξω την αξία μου. Σταμάτησα να κάνω συνεχώς «το κάτι παραπάνω», μόνο και μόνο για να δείχνω καλός, όταν στην πραγματικότητα κανείς δεν το πρόσεχε ούτε το εκτιμούσε. Σταδιακά άφησα πίσω μου την πίεση της διαρκούς παρουσίας και την εμμονική ανάγκη για ικανοποίηση στόχων. Τελικά, πήρα την απόφαση να αποχωρήσω από τον ακαδημαϊκό χώρο και να αφοσιωθώ πλήρως στη συγγραφή.
Με μια πιο χαλαρή στάση απέναντι στη δουλειά, η υγεία μου βελτιώθηκε θεαματικά. Τώρα, κοιμάμαι καλύτερα, η ενέργειά μου έχει επιστρέψει και οι διάφορες ιώσεις με πλήττουν πολύ πιο σπάνια. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι έχει εκτοξευθεί η ικανότητά μου να συγκεντρώνομαι, να επιλύω προβλήματα, να σκέφτομαι δημιουργικά και να γράφω κείμενο με ελκυστική ροή. Παραδόξως, σήμερα είμαι πιο παραγωγικός και πιο αποδοτικός όσο ποτέ άλλοτε.
Συνειδητοποίησα ότι η ξεκούραση είναι το κλειδί τόσο για την υγεία όσο και για την παραγωγικότητά μου.
Αλλά γιατί συμβαίνει αυτό; Άραγε, πώς συμβαίνει; Τι κρύβεται πίσω από τη σοφία της ξεκούρασης που μου μετέδωσε η γιαγιά μου τόσα χρόνια πριν; Με οδηγό τις γνώσεις μου ως νευροεπιστήμονα, καθώς και με την ώθηση μιας οικογενειακής ιστορίας σημαδεμένης από μια τοξική σχέση με την εργασία, άρχισα να εξερευνώ τη νευροεπιστήμη της ξεκούρασης. Όσα ανακάλυψα ήταν, ειλικρινά, εντυπωσιακά.

Στις μέρες μας, είναι δύσκολο να μην κάνεις τίποτε. Η κουλτούρα μας δεν ενθαρρύνει την ανάπαυση και η τεχνολογία απλώς επιδεινώνει τα πράγματα· τα έξυπνα τηλέφωνα, ειδικότερα, καθιστούν σχεδόν αδύνατη την πραγματική αποσύνδεση. Κι όμως, παρά αυτή την αδιαμφισβήτητη αλήθεια, στην αρχή αυτού του εγχειρήματος αποφάσισα ότι θα προσπαθούσα πιο συνειδητά να μην κάνω τίποτε. Η ζωή είναι σύντομη και, όπως θα δείτε, είναι τρομακτικό να ανακαλύπτουμε πόσο η υπερεργασία μπορεί να υπονομεύσει τη διανόηση, τη δημιουργικότητα και την υγεία μας. Σήμερα, στην κουλτούρα μιας εξαντλητικής, σχεδόν λατρευτικής εμμονής με τη βραχυπρόθεσμη παραγωγικότητα, η ανάπαυση αποτελεί πλέον πράξη χειραφέτησης: μια πολυπόθητη απελευθέρωση από τα δεσμά της εργασίας.

Δεν λέω ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε τις φιλοδοξίες μας ή να γίνουμε αδιάφοροι για κρίσιμες δράσεις σχετικά με το κλίμα και την κοινωνική δικαιοσύνη. Δεν τάσσομαι ενάντια στην παραγωγικότητα. Αντιθέτως, θέλω να σας δείξω τα επιστημονικά οφέλη της ανάπαυσης και της ενεργοποίησης του δικτύου προεπιλεγμένης λειτουργίας του εγκεφάλου – το οποίο, παραδόξως, μας καθιστά πιο αποτελεσματικούς και πιο παραγωγικούς από ποτέ. Στις επόμενες σελίδες θα σας καθοδηγήσω στο να κατανοήσετε γιατί το να κάνετε μια παύση δεν είναι πολυτέλεια αλλά αναγκαιότητα. Σε αυτές τις ήσυχες στιγμές αναδύεται η διαύγεια, επιλύουμε προβλήματα και βρίσκουμε τη δύναμη και τη σοφία να επιφέρουμε ουσιαστικές αλλαγές, όχι μόνο στη δική μας ζωή αλλά και στη ζωή των συνανθρώπων μας.
Δηλώνω εργασιομανής υπό ανάρρωση που, λόγω κεκτημένης ταχύτητας, σπάνια επιτρέπει στον εαυτό του χρόνο στον οποίο να μην κάνει το παραμικρό· ωστόσο, αρχίζοντας να γράφω αυτό το βιβλίο, κοιτάχτηκα στον καθρέφτη και υποσχέθηκα ότι θα εφαρμόσω όλα όσα κηρύττω. Θα ξεκινήσω εγκαταλείποντας το έξυπνο κινητό μου. Είναι ένα τηλέφωνο γεμάτο εφαρμογές που στην πραγματικότητα δεν χρειάζομαι και το άγχος του συνεχούς ελέγχου των ηλεκτρονικών μηνυμάτων με οδηγεί σιωπηλά στην τρέλα. Λειτουργούσα μια χαρά πριν αποκτήσω αυτόν τον κραυγαλέο υπολογιστή στην τσέπη μου. Όταν χρειάζεται να ελέγξω τα ηλεκτρονικά μηνύματά μου και τις ειδήσεις, θα κάνω ό,τι έκανα στην εποχή προ-smartphone: θα χρησιμοποιώ έναν κανονικό επιτραπέζιο υπολογιστή, σε συγκεκριμένες ώρες της ημέρας. Ειλικρινά, ανυπομονώ να απαλλαγώ από τη συνεχή ροή ενημερώσεων· η επαφή με τα παγκόσμια γεγονότα έχει σημασία, αλλά όχι όλο το εικοσιτετράωρο – και σίγουρα όχι λίγο πριν με πάρει ο ύπνος.
Πολλοί δεν θα μπορέσουν να το κόψουν απότομα, όμως θα προσφέρω πρακτικές συμβουλές τις οποίες ο καθένας μπορεί να ενσωματώσει στη δική του καθημερινότητα.
Και δεν θα σταματήσω εκεί: θα αφιερώνω τμήματα της ημέρας μου στο να μην κάνω το παραμικρό· τίποτε απολύτως. Μόλις ξεκίνησα, και ήδη νιώθω πόσο μου αρέσει. Μου αρέσει να κοιτάζω τα σύννεφα, να αφαιρούμαι και να αφήνομαι σε περιπλανώμενες σκέψεις· μου αρέσει να περπατώ στο δάσος, γαλήνιος μέσα στη χαρά της φύσης· μου αρέσει ακόμη και να ατενίζω το κενό, χωρίς να συλλογίζομαι κάτι συγκεκριμένο. Αυτό ακριβώς θα κάνω, εξερευνώντας όσο περισσότερους τρόπους μπορώ για να ξεκουράζεται πραγματικά ο εγκέφαλός μου.
Σε ότι αφορά τον χρόνο στη διάρκεια της ημέρας μου, θα ξεκινήσω με ένα επιπλέον καθημερινό διάλειμμα τριάντα λεπτών. Έπειτα θα το αυξήσω στη μία ώρα. Θα προσπαθήσω να πάω ακόμη παραπέρα καθώς θα γράφω αυτό το βιβλίο· αλλά, ας μη βιαζόμαστε· ας προχωρήσουμε βήμα βήμα. Η προσπάθεια να ενεργοποιήσω το δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας μου θα είναι, αναμφίβολα, μια πάλη, μια δύσκολη πρόκληση – όμως, ξέρω ότι ο εγκέφαλός μου θα με ευγνωμονεί.
Ίσως είναι δύσκολο να πιστέψει κάποιος ότι το να μην κάνεις τίποτε είναι τόσο ζωτικής σημασίας για τη ζωή μας. Κι όμως, αρκεί να κοιτάξουμε την τοξική εμμονή της κοινωνίας με τη βραχυπρόθεσμη παραγωγικότητα –και την επακόλουθη εξουθένωση, το άγχος και τις διαταραχές που σχετίζονται με το στρες– για να αντιληφθούμε την επείγουσα αναγκαιότητα που κρύβεται σ’ αυτό το αναδυόμενο ερευνητικό πεδίο. Από όλες τις ανακαλύψεις σχετικά με τον εγκέφαλο, το δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας αποτελεί την πιο απρόσμενη, την πιο μυστηριώδη και, κυρίως, την πιο ανατρεπτική γνώση που, μάλιστα, πηγαίνει ενάντια στη διαίσθηση. Παρ’ όλα αυτά, προσφέρει τις μεγαλύτερες δυνατότητες για τη βελτίωση της υγείας του εγκεφάλου μας και της ικανότητάς μας να σκεφτόμαστε.

Τραυλός